# CPG: การดูแลผู้ป่วยโรคอารมณ์สองขั้ว (Bipolar Disorder)

> **กลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด (PCT จิตเวช) โรงพยาบาลร้อยเอ็ด** — แนวทางเวชปฏิบัติ (Clinical Practice Guideline)

| รายการ | รายละเอียด |
|---|---|
| **รหัสเอกสาร** | CPG-PCT-PSY-013 |
| **ฉบับที่ / วันบังคับใช้** | 1 / (รออนุมัติ) |
| **ทบทวนถัดไป** | ภายใน 2 ปี |
| **ขอบเขต** | หอผู้ป่วยจิตเวช (IPD) และคลินิกจิตเวช (OPD) โรงพยาบาลร้อยเอ็ด |
| **อ้างอิงหลัก** | CANMAT/ISBD 2018 (อัปเดต 2023), NICE CG185, Maudsley, กรมสุขภาพจิต |

โรคอารมณ์สองขั้วมีอารมณ์แปรปรวนระหว่างภาวะแมเนีย/ไฮโปแมเนีย และภาวะซึมเศร้า มีความเสี่ยงสูงต่อการฆ่าตัวตายและพฤติกรรมเสี่ยง การวินิจฉัยที่ถูกต้องและการใช้ยาคงสภาพอารมณ์อย่างต่อเนื่องช่วยลดการกำเริบ

## 1. วัตถุประสงค์และขอบเขต

- วินิจฉัยโรคอารมณ์สองขั้วและ **แยกจากโรคซึมเศร้า (MDD)**
- จัดการภาวะแมเนีย/ซึมเศร้าเฉียบพลันอย่างปลอดภัยตามบัญชียาโรงพยาบาล
- ให้การรักษาคงสภาพ (maintenance) เพื่อป้องกันการกำเริบและลดการฆ่าตัวตาย
- สอดคล้องมาตรฐาน HA v5 และ AACI v6 (Std 19, Std 21 ยา high-alert)

## 2. การวินิจฉัย

วินิจฉัยตาม **DSM-5** — จุดสำคัญคือ **ซักประวัติแมเนีย/ไฮโปแมเนีย** ในผู้ป่วยที่มาด้วยซึมเศร้า เพื่อแยกจาก MDD; แยกสาเหตุจากสาร/โรคกาย; ประเมินความเสี่ยงฆ่าตัวตาย

| ภาวะ | ลักษณะ |
|---|---|
| Mania / Hypomania | อารมณ์ครึกครื้น/หงุดหงิด พลังงานสูง นอนน้อย ความคิดพล่าน ทำสิ่งเสี่ยง |
| Bipolar I / II | I: มีแมเนียเต็มรูป; II: ไฮโปแมเนีย + ซึมเศร้า |

## 3. การรักษา

### 3.1 ภาวะแมเนียเฉียบพลัน (CANMAT/ISBD — first-line)

| แนวทาง | ยา (บัญชี รพ.) |
|---|---|
| Mood stabilizer | **Lithium** (ดู *CPG Lithium*) หรือ **Sodium valproate** |
| Antipsychotic (เดี่ยว/ร่วม) | Quetiapine / Aripiprazole / Risperidone / Olanzapine / Haloperidol |
| อื่น ๆ | **หยุดยาต้านซึมเศร้า**; จัดการ agitation ตาม *CPG ก้าวร้าว/ผูกยึด*; รุนแรง/ดื้อยา → **ECT** |

> CANMAT จัดให้ Lithium, Quetiapine, Divalproex เป็นอันดับต้นของ first-line (เดี่ยวหรือร่วมกัน)

### 3.2 ภาวะซึมเศร้าในไบโพลาร์

**Quetiapine** หรือ **Lithium** ± mood stabilizer (พิจารณา Lamotrigine หากมีในบัญชี) — **ระวังการใช้ยาต้านซึมเศร้าเดี่ยว** (ใช้เฉพาะร่วม mood stabilizer และติดตามใกล้ชิด)

### 3.3 การรักษาคงสภาพ (Maintenance)

**Lithium** (ลดการฆ่าตัวตาย) หรือ **Valproate** หรือ **antipsychotic**; พิจารณา **ยาฉีดออกฤทธิ์นาน (Aripiprazole LAI)** ในรายกินยาไม่ต่อเนื่อง — โดยทั่วไปคงยาที่ได้ผลในระยะเฉียบพลันไว้ (ยกเว้นยาต้านซึมเศร้า)

## 4. การติดตาม

ติดตาม **ระดับยา** (Lithium 0.6–1.2 mEq/L — ดู *CPG Lithium*; Valproate), การทำงานของตับ/ไต/ไทรอยด์, ภาวะเมตาบอลิก, ความเสี่ยงฆ่าตัวตาย (8Q) และการกินยาต่อเนื่อง

## 5. ตัวชี้วัดคุณภาพ (KPI)

| ตัวชี้วัด | เป้าหมาย |
|---|---|
| ซักประวัติแมเนียก่อนวินิจฉัย/ให้ยาในผู้ป่วยซึมเศร้า | 100% |
| ติดตามระดับยา mood stabilizer ตามกำหนด | ≥ 90% |
| อัตราการกลับเป็นซ้ำ/กลับมารักษาซ้ำ | ลดลง |

## 6. แผนภูมิการดูแล

```mermaid
flowchart TD
  A["วินิจฉัยโรคอารมณ์สองขั้ว (DSM-5)<br/>ซักประวัติแมเนีย (แยกจาก MDD) + ประเมินความเสี่ยงฆ่าตัวตาย"] --> B{ระยะของโรค}
  B -->|แมเนียเฉียบพลัน| C["Mood stabilizer (Lithium/Valproate) + Antipsychotic<br/>หยุดยาต้านซึมเศร้า · agitation → CPG ก้าวร้าว · ดื้อยา → ECT"]
  B -->|ซึมเศร้าไบโพลาร์| D["Quetiapine / Lithium ± mood stabilizer<br/>ระวังยาต้านซึมเศร้าเดี่ยว"]
  C --> E["Maintenance: Lithium (ลดฆ่าตัวตาย)/Valproate/antipsychotic ± LAI<br/>ติดตามระดับยา/เมตาบอลิก/adherence"]
  D --> E
```

## 7. เอกสารอ้างอิง

1. Yatham LN, et al. *CANMAT and ISBD 2018 Guidelines for the Management of Patients With Bipolar Disorder.* Bipolar Disord. 2018 (Summary & 2023 Update of Evidence).
2. NICE. *Bipolar disorder: assessment and management (CG185).*
3. Taylor D, et al. *The Maudsley Prescribing Guidelines in Psychiatry.* 14th ed.
4. กรมสุขภาพจิต. แนวทางการดูแลผู้ป่วยไบโพลาร์. 2565.
5. สรพ. มาตรฐาน HA v5; AACI Healthcare Standards v6 (Std 19, Std 21).

## การอนุมัติเอกสาร

| ผู้จัดทำ | ผู้ทบทวน (เภสัชกร) | ผู้อนุมัติ |
|---|---|---|
| นพ.ธงชัย เสรีรัตน์ (ประธาน PCT จิตเวช) | ………………… | ผู้อำนวยการโรงพยาบาลร้อยเอ็ด |

---
*จัดทำเพื่อใช้ในกลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด โรงพยาบาลร้อยเอ็ด · เผยแพร่บน psychi.reh.drthongchai.org*