# CPG: การดูแลผู้ใช้พืชกระท่อม (Kratom Use Disorder)

> **กลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด (PCT จิตเวช) โรงพยาบาลร้อยเอ็ด** — แนวทางเวชปฏิบัติ (Clinical Practice Guideline)

| รายการ | รายละเอียด |
|---|---|
| **รหัสเอกสาร** | CPG-PCT-PSY-019 |
| **ฉบับที่ / วันบังคับใช้** | 1 / (รออนุมัติ) |
| **ทบทวนถัดไป** | ภายใน 2 ปี |
| **ขอบเขต** | คลินิกจิตเวช (OPD) · มินิธัญญารักษ์ · หอผู้ป่วยจิตเวช |
| **อ้างอิงหลัก** | พ.ร.บ.พืชกระท่อม พ.ศ. 2565, กรมการแพทย์/สถาบันธัญญารักษ์, หลักฐาน mitragynine |

พืชกระท่อมมีสารหลัก **mitragynine** ซึ่งออกฤทธิ์บางส่วนแบบ mu-opioid (partial agonist) ร่วมฤทธิ์ทาง serotonin/adrenergic ทำให้มีทั้งฤทธิ์กระตุ้นและระงับปวด การใช้ปริมาณมาก/ต่อเนื่องอาจเกิดการติดและภาวะถอน

## 1. บริบทกฎหมายไทย (สำคัญ)

- ปี 2564 ถอนกระท่อมออกจากบัญชียาเสพติด; **พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2565 (มีผล 27 สิงหาคม 2565)** — ประชาชน **ครอบครอง บริโภค และปลูกเพื่อการบริโภคส่วนตัวได้โดยไม่ต้องขออนุญาต**
- ยังมีข้อจำกัด: ห้ามจำหน่าย/ให้แก่ผู้อายุต่ำกว่า 18 ปีและสตรีมีครรภ์, ควบคุมการโฆษณา/จำหน่ายบางลักษณะ
- **สูตรผสม (เช่น "สี่คูณร้อย / 4x100" ผสมยาแก้ไอ/โคเดอีน/เครื่องดื่ม) ยังผิดกฎหมายและอันตราย** — เป็นประเด็นทางคลินิกที่ต้องคัดกรอง

> นัยทางคลินิก: แม้กระท่อมถูกกฎหมายในการบริโภคส่วนตัว แต่ยังก่อให้เกิดภาวะติด/ถอนได้ และการใช้ในรูปสูตรผสมมีความเสี่ยงสูง

## 2. การประเมิน

- รูปแบบการใช้ (เคี้ยวใบ/น้ำต้ม/สูตรผสม 4x100), ปริมาณ/ความถี่, ระยะเวลา
- **คัดกรองการใช้สารร่วม** (opioid/โคเดอีน/ยาแก้ไอ/แอลกอฮอล์/เบนโซ) โดยเฉพาะในผู้ใช้สูตรผสม
- ประเมินโรคร่วมจิตเวช และความเสี่ยงฆ่าตัวตาย (8Q)

## 3. ภาวะถอนกระท่อมและการจัดการ

อาการถอนคล้าย opioid แต่มักไม่รุนแรง: น้ำมูก/น้ำตาไหล ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ หงุดหงิด นอนไม่หลับ อยากยา — ดูแลแบบประคับประคอง (เทียบเคียงแนวทางถอน opioid ใน *CPG-002*):

| อาการ | ยา (บัญชี รพ.) |
|---|---|
| autonomic / กระสับกระส่าย | Clonidine 0.1–0.3 มก. ทุก 6–8 ชม. (ถ้า BP ≥ 90/60) |
| ปวดเมื่อย | Ibuprofen / Paracetamol |
| คลื่นไส้ / ท้องเสีย | Ondansetron / Loperamide |
| นอนไม่หลับ | Trazodone |

## 4. การบำบัดและการดูแลต่อเนื่อง

- บำบัดจิตสังคม (MI/CBT/ชุมชน), ให้ความรู้เรื่องความปลอดภัยและกฎหมาย (โดยเฉพาะอันตรายของสูตรผสม)
- หากใช้ opioid ร่วม/ติด opioid → ดู *CPG-020 Opioid use disorder*
- ติดตามต่อเนื่องในชุมชน/ครอบครัว

## 5. ตัวชี้วัดคุณภาพ (KPI)

| ตัวชี้วัด | เป้าหมาย |
|---|---|
| คัดกรองการใช้สารร่วม/สูตรผสมในผู้ใช้กระท่อม | ≥ 90% |
| ประเมิน 8Q | ≥ 90% |
| การติดตามต่อเนื่อง | เพิ่มขึ้น |

## 6. แผนภูมิการดูแล

```mermaid
flowchart TD
  A["ประเมิน: รูปแบบการใช้ (ใบ/น้ำต้ม/4x100) + คัดกรองสารร่วม (opioid ฯลฯ) + 8Q"] --> B["จัดการภาวะถอน (ประคับประคอง + Clonidine/symptomatic)<br/>เทียบแนวทางถอน opioid (CPG-002)"]
  B --> C["บำบัดจิตสังคม (MI/CBT/ชุมชน) + ให้ความรู้กฎหมาย/อันตรายสูตรผสม"]
  C --> D{ใช้/ติด opioid ร่วม?}
  D -->|ใช่| E["→ CPG-020 Opioid use disorder (MAT/MMT)"]
  D -->|ไม่| F["ติดตามต่อเนื่อง · ครอบครัว/ชุมชน"]
```

## 7. เอกสารอ้างอิง

1. พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2565 (ราชกิจจานุเบกษา 26 ส.ค. 2565).
2. กรมการแพทย์ / สถาบันธัญญารักษ์. แนวทางการดูแลผู้ใช้พืชกระท่อม. 2565–2566.
3. Literature on mitragynine pharmacology and kratom dependence/withdrawal (review).
4. WHO ECDD — Kratom (mitragynine) critical review.
5. สรพ. มาตรฐาน HA v5; AACI Healthcare Standards v6 (Std 19).

## การอนุมัติเอกสาร

| ผู้จัดทำ | ผู้ทบทวน (เภสัชกร) | ผู้อนุมัติ |
|---|---|---|
| นพ.ธงชัย เสรีรัตน์ (ประธาน PCT จิตเวช) | ………………… | ผู้อำนวยการโรงพยาบาลร้อยเอ็ด |

---
*จัดทำเพื่อใช้ในกลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด โรงพยาบาลร้อยเอ็ด · เผยแพร่บน psychi.reh.drthongchai.org*