CPG: การดูแลผู้ป่วยโรคอารมณ์สองขั้ว (Bipolar Disorder)

กลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด (PCT จิตเวช) โรงพยาบาลร้อยเอ็ด — แนวทางเวชปฏิบัติ (Clinical Practice Guideline)

โรคอารมณ์สองขั้วมีอารมณ์แปรปรวนระหว่างภาวะแมเนีย/ไฮโปแมเนีย และภาวะซึมเศร้า มีความเสี่ยงสูงต่อการฆ่าตัวตายและพฤติกรรมเสี่ยง การวินิจฉัยที่ถูกต้องและการใช้ยาคงสภาพอารมณ์อย่างต่อเนื่องช่วยลดการกำเริบ

1. วัตถุประสงค์และขอบเขต

• วินิจฉัยโรคอารมณ์สองขั้วและ แยกจากโรคซึมเศร้า (MDD)
• จัดการภาวะแมเนีย/ซึมเศร้าเฉียบพลันอย่างปลอดภัยตามบัญชียาโรงพยาบาล
• ให้การรักษาคงสภาพ (maintenance) เพื่อป้องกันการกำเริบและลดการฆ่าตัวตาย
• สอดคล้องมาตรฐาน HA v5 และ AACI v6 (Std 19, Std 21 ยา high-alert)

2. การวินิจฉัย

วินิจฉัยตาม DSM-5 — จุดสำคัญคือ ซักประวัติแมเนีย/ไฮโปแมเนีย ในผู้ป่วยที่มาด้วยซึมเศร้า เพื่อแยกจาก MDD; แยกสาเหตุจากสาร/โรคกาย; ประเมินความเสี่ยงฆ่าตัวตาย

3. การรักษา

3.1 ภาวะแมเนียเฉียบพลัน (CANMAT/ISBD — first-line)

CANMAT จัดให้ Lithium, Quetiapine, Divalproex เป็นอันดับต้นของ first-line (เดี่ยวหรือร่วมกัน)

3.2 ภาวะซึมเศร้าในไบโพลาร์

Quetiapine หรือ Lithium ± mood stabilizer (พิจารณา Lamotrigine หากมีในบัญชี) — ระวังการใช้ยาต้านซึมเศร้าเดี่ยว (ใช้เฉพาะร่วม mood stabilizer และติดตามใกล้ชิด)

3.3 การรักษาคงสภาพ (Maintenance)

Lithium (ลดการฆ่าตัวตาย) หรือ Valproate หรือ antipsychotic; พิจารณา ยาฉีดออกฤทธิ์นาน (Aripiprazole LAI) ในรายกินยาไม่ต่อเนื่อง — โดยทั่วไปคงยาที่ได้ผลในระยะเฉียบพลันไว้ (ยกเว้นยาต้านซึมเศร้า)

4. การติดตาม

ติดตาม ระดับยา (Lithium 0.6–1.2 mEq/L — ดู CPG Lithium; Valproate), การทำงานของตับ/ไต/ไทรอยด์, ภาวะเมตาบอลิก, ความเสี่ยงฆ่าตัวตาย (8Q) และการกินยาต่อเนื่อง

5. ตัวชี้วัดคุณภาพ (KPI)

6. แผนภูมิการดูแล

flowchart TD
  A["วินิจฉัยโรคอารมณ์สองขั้ว (DSM-5)<br/>ซักประวัติแมเนีย (แยกจาก MDD) + ประเมินความเสี่ยงฆ่าตัวตาย"] --> B{ระยะของโรค}
  B -->|แมเนียเฉียบพลัน| C["Mood stabilizer (Lithium/Valproate) + Antipsychotic<br/>หยุดยาต้านซึมเศร้า · agitation → CPG ก้าวร้าว · ดื้อยา → ECT"]
  B -->|ซึมเศร้าไบโพลาร์| D["Quetiapine / Lithium ± mood stabilizer<br/>ระวังยาต้านซึมเศร้าเดี่ยว"]
  C --> E["Maintenance: Lithium (ลดฆ่าตัวตาย)/Valproate/antipsychotic ± LAI<br/>ติดตามระดับยา/เมตาบอลิก/adherence"]
  D --> E

7. เอกสารอ้างอิง

1. Yatham LN, et al. CANMAT and ISBD 2018 Guidelines for the Management of Patients With Bipolar Disorder. Bipolar Disord. 2018 (Summary & 2023 Update of Evidence).
2. NICE. Bipolar disorder: assessment and management (CG185).
3. Taylor D, et al. The Maudsley Prescribing Guidelines in Psychiatry. 14th ed.
4. กรมสุขภาพจิต. แนวทางการดูแลผู้ป่วยไบโพลาร์. 2565.
5. สรพ. มาตรฐาน HA v5; AACI Healthcare Standards v6 (Std 19, Std 21).

การอนุมัติเอกสาร

จัดทำเพื่อใช้ในกลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด โรงพยาบาลร้อยเอ็ด · เผยแพร่บน psychi.reh.drthongchai.org