CPG: การดูแลผู้ใช้พืชกระท่อม (Kratom Use Disorder)

กลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด (PCT จิตเวช) โรงพยาบาลร้อยเอ็ด — แนวทางเวชปฏิบัติ (Clinical Practice Guideline)

พืชกระท่อมมีสารหลัก mitragynine ซึ่งออกฤทธิ์บางส่วนแบบ mu-opioid (partial agonist) ร่วมฤทธิ์ทาง serotonin/adrenergic ทำให้มีทั้งฤทธิ์กระตุ้นและระงับปวด การใช้ปริมาณมาก/ต่อเนื่องอาจเกิดการติดและภาวะถอน

1. บริบทกฎหมายไทย (สำคัญ)

• ปี 2564 ถอนกระท่อมออกจากบัญชียาเสพติด; พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2565 (มีผล 27 สิงหาคม 2565) — ประชาชน ครอบครอง บริโภค และปลูกเพื่อการบริโภคส่วนตัวได้โดยไม่ต้องขออนุญาต
• ยังมีข้อจำกัด: ห้ามจำหน่าย/ให้แก่ผู้อายุต่ำกว่า 18 ปีและสตรีมีครรภ์, ควบคุมการโฆษณา/จำหน่ายบางลักษณะ
• สูตรผสม (เช่น "สี่คูณร้อย / 4x100" ผสมยาแก้ไอ/โคเดอีน/เครื่องดื่ม) ยังผิดกฎหมายและอันตราย — เป็นประเด็นทางคลินิกที่ต้องคัดกรอง

นัยทางคลินิก: แม้กระท่อมถูกกฎหมายในการบริโภคส่วนตัว แต่ยังก่อให้เกิดภาวะติด/ถอนได้ และการใช้ในรูปสูตรผสมมีความเสี่ยงสูง

2. การประเมิน

• รูปแบบการใช้ (เคี้ยวใบ/น้ำต้ม/สูตรผสม 4x100), ปริมาณ/ความถี่, ระยะเวลา
• คัดกรองการใช้สารร่วม (opioid/โคเดอีน/ยาแก้ไอ/แอลกอฮอล์/เบนโซ) โดยเฉพาะในผู้ใช้สูตรผสม
• ประเมินโรคร่วมจิตเวช และความเสี่ยงฆ่าตัวตาย (8Q)

3. ภาวะถอนกระท่อมและการจัดการ

อาการถอนคล้าย opioid แต่มักไม่รุนแรง: น้ำมูก/น้ำตาไหล ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ หงุดหงิด นอนไม่หลับ อยากยา — ดูแลแบบประคับประคอง (เทียบเคียงแนวทางถอน opioid ใน CPG-002):

4. การบำบัดและการดูแลต่อเนื่อง

• บำบัดจิตสังคม (MI/CBT/ชุมชน), ให้ความรู้เรื่องความปลอดภัยและกฎหมาย (โดยเฉพาะอันตรายของสูตรผสม)
• หากใช้ opioid ร่วม/ติด opioid → ดู CPG-020 Opioid use disorder
• ติดตามต่อเนื่องในชุมชน/ครอบครัว

5. ตัวชี้วัดคุณภาพ (KPI)

6. แผนภูมิการดูแล

flowchart TD
  A["ประเมิน: รูปแบบการใช้ (ใบ/น้ำต้ม/4x100) + คัดกรองสารร่วม (opioid ฯลฯ) + 8Q"] --> B["จัดการภาวะถอน (ประคับประคอง + Clonidine/symptomatic)<br/>เทียบแนวทางถอน opioid (CPG-002)"]
  B --> C["บำบัดจิตสังคม (MI/CBT/ชุมชน) + ให้ความรู้กฎหมาย/อันตรายสูตรผสม"]
  C --> D{ใช้/ติด opioid ร่วม?}
  D -->|ใช่| E["→ CPG-020 Opioid use disorder (MAT/MMT)"]
  D -->|ไม่| F["ติดตามต่อเนื่อง · ครอบครัว/ชุมชน"]

7. เอกสารอ้างอิง

1. พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2565 (ราชกิจจานุเบกษา 26 ส.ค. 2565).
2. กรมการแพทย์ / สถาบันธัญญารักษ์. แนวทางการดูแลผู้ใช้พืชกระท่อม. 2565–2566.
3. Literature on mitragynine pharmacology and kratom dependence/withdrawal (review).
4. WHO ECDD — Kratom (mitragynine) critical review.
5. สรพ. มาตรฐาน HA v5; AACI Healthcare Standards v6 (Std 19).

การอนุมัติเอกสาร

จัดทำเพื่อใช้ในกลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด โรงพยาบาลร้อยเอ็ด · เผยแพร่บน psychi.reh.drthongchai.org